Tại sao ngày đưa Ông Táo về trời phải bắt buộc mua cá chép, lộ điều tâm linh?

Mỗi dịp 23 tháng Chạp, tục tiễn Táo quân về trời với cá chép đỏ đã trở thành nét văn hóa đặc sắc của người Việt. Tuy nhiên, liệu cá chép có phải lễ vật bắt buộc và những bí mật tâm linh nào ẩn sau nghi thức này vẫn là điều khiến nhiều người tò mò, tìm hiểu.

Huyền thoại "Cá chép vượt Vũ Môn" và phương tiện đưa Táo quân

Trong tâm thức người Việt, ngày 23 tháng Chạp đánh dấu thời điểm các Táo cưỡi cá chép bay về thiên đình để báo cáo mọi việc lớn nhỏ của hạ giới suốt một năm qua. Hình ảnh cá chép được chọn làm phương tiện không phải ngẫu nhiên mà bắt nguồn từ truyền thuyết "Cá chép vượt Vũ Môn hóa rồng". Theo đó, giữa muôn vàn loài thủy tộc, chỉ có cá chép nhờ sự kiên trì, ngậm viên ngọc quý và được thần gió hỗ trợ mới vượt qua được ba đợt sóng dữ để hóa thân thành rồng dũng mãnh.

Biểu tượng cá chép hóa rồng mang đậm ý nghĩa về sự bền bỉ, nỗ lực và khát vọng thăng hoa. Việc dâng cúng cá chép không chỉ đơn thuần là chuẩn bị "phương tiện" cho các vị thần, mà còn chứa đựng lời cầu chúc về sự thành đạt, thăng tiến và may mắn cho gia chủ trong năm mới. Đây chính là sợi dây tâm linh kết nối giữa thực tại và ước vọng, biến một sinh vật bình thường trở thành biểu tượng của sự thịnh vượng và an lành.

Giải mã tranh cãi: Cá chép là bắt buộc hay chỉ là tượng trưng?

Mặc dù cá chép đã trở thành biểu tượng kinh điển trong ngày Tết Ông Công ông Táo, song dưới góc nhìn văn hóa học, nghi thức này không hề mang tính "cưỡng chế". Trao đổi về vấn đề này, TS Lý Tùng Hiếu (ĐH KHXH&NV TP.HCM) nhận định rằng trong các sự tích gốc về Táo quân không có quy định bắt buộc phải dâng cá chép. Thực chất, đây là một nghi thức dân gian được hình thành và duy trì dựa trên cổ tục hóa rồng.

Thực tế, sự khác biệt vùng miền đã minh chứng cho tính linh hoạt của phong tục. Nếu người miền Bắc chuộng thả cá sống, thì người miền Trung và miền Nam lại thường sử dụng vàng mã hoặc tranh "cò bay ngựa chạy" để tiễn Táo quân. Các "phương tiện" này, dù dưới hình thức nào, đều đóng vai trò làm lễ cúng thêm sinh động và thể hiện lòng thành kính của gia chủ. Do đó, việc mua cá chép sống hay không tùy thuộc vào niềm tin và điều kiện của mỗi gia đình, quan trọng nhất vẫn là sự chỉn chu trong tâm thức người hành lễ.

Những "đại kỵ" khi tiễn Táo quân và bài toán phóng sinh văn minh

Để lễ tiễn Táo quân trọn vẹn, người dân cần chú trọng đến yếu tố thời gian và cách thức thực hiện. Theo quan niệm truyền thống, các Táo phải kịp lên chầu trời vào giờ Ngọ (11h - 13h) ngày 23 tháng Chạp. Việc cúng lễ quá muộn, đặc biệt là sau buổi trưa, được xem là "lỡ chuyến" và làm giảm đi ý nghĩa tâm linh của nghi thức. Nhiều gia đình hiện đại có thể linh động cúng sớm từ tối 22, nhưng đích đến cuối cùng vẫn phải là trước khi mặt trời đứng bóng ngày 23.

Đáng chú ý nhất là câu chuyện hậu cúng bái: Phóng sinh cá chép. Ý nghĩa nhân văn của tục này thường bị lu mờ bởi những hành động thiếu ý thức. Không ít người vô tình biến lễ phóng sinh thành "án tử" cho loài vật khi ném cá từ trên cao xuống hoặc vứt cả túi ni lông xuống dòng nước ô nhiễm. Để giữ trọn vẹn giá trị tâm linh, cá chép cần được thả nhẹ nhàng tại những nơi nước sạch, dòng chảy êm đềm. Một hành động phóng sinh văn minh không chỉ giúp Táo quân "thuận buồm xuôi gió" mà còn góp phần bảo vệ môi trường, giữ gìn nét đẹp cốt lõi của phong tục Việt.

Lịch "Vàng" Cúng Ông Công Ông Táo Và Bao Sái Bàn Thờ Đón Tết Bính Ngọ 2026 An Thảo14:09:03 30/01/2026Tết Bính Ngọ 2026 ghi nhận sự trùng lặp đặc biệt giữa tiết Lập Xuân và lịch cúng Táo quân, đòi hỏi gia chủ phải chọn đúng thời điểm để tránh phạm kỵ. Việc cúng ông Công ông Táo cần được thực hiện theo khung giờ vàng để đảm bảo không khí hanh...