Người xưa làm thế nào để dự báo thời tiết? 100 năm trước đã chuẩn thế này!

Hàng trăm năm trước, khi chưa có radar, vệ tinh hay những mô hình khí tượng hiện đại, người xưa đã biết dự báo thời tiết bằng nhiều cách riêng biệt.

Đó là sự kết hợp giữa kinh nghiệm sống, quan sát tinh tế thiên nhiên và cả niềm tin tâm linh.

Ở Việt Nam thời phong kiến, đặc biệt dưới triều Nguyễn, việc dự báo thời tiết được coi trọng đến mức triều đình lập riêng cơ quan Khâm thiên giám. Đây là nơi tập hợp các quan chuyên theo dõi thiên tượng, khí hậu, ghi chép mưa nắng, sao chổi, nhật thực, nguyệt thực, từ đó tâu lên vua để định liệu chính sự. Tại Huế còn xây dựng Quan Tượng Đài để tiện cho việc quan sát bầu trời, một minh chứng cho thấy tầm quan trọng của công tác dự báo thời tiết trong xã hội xưa.

Phương pháp dự báo của người xưa khá đa dạng. Đơn giản nhất là đo mưa bằng những thùng gỗ hình vuông đặt ngoài trời để hứng nước. Lượng nước trong thùng được ghi lại theo giờ, qua đó biết được mưa to hay nhỏ, kéo dài bao lâu.

Ngoài ra, độ ẩm đất cũng được quan sát bằng cách cân đất trước đó rồi sau 10 ngày đem so sánh xem có nặng hơn không, qua đó dự đoán khí hậu sắp tới. Các quan còn dùng thước phong vũ để đo hướng gió, hàn thử để xem khí trời lạnh hay nóng. Tất cả số liệu ấy được ghi chép cẩn thận thành bản tấu trình lên nhà vua.

Không chỉ dừng lại ở dụng cụ, người xưa còn tin vào những tín hiệu từ thiên nhiên. Tiếng sấm đầu năm được coi là điềm báo mùa màng. Nếu tiếng sấm phát ra từ phía Tây thì sách cổ cho rằng lúa đang chín sẽ bị sâu bọ phá nhiều. Ánh trăng cũng là chỉ dấu quan trọng. Có thời điểm mặt trăng biến sắc vàng rồi chuyển sang đen, ánh sáng yếu ớt, các quan thiên văn giải đoán rằng năm đó người có mệnh Thủy sẽ gặp bệnh tật. Sao chổi lại được xem là một "ác tinh". Khi xuất hiện, sao chổi thường gắn liền với tai ương, chiến tranh hoặc thiên tai. Năm 1885 từng ghi nhận sao chổi mọc ở phương Đông Nam, đuôi chỉ về Tây Bắc, khiến triều đình vô cùng lo lắng. Nhật thực và nguyệt thực cũng được coi là điềm lạ, mỗi lần xảy ra vua quan thường làm lễ cầu phúc để mong quốc thái dân an.

Dưới thời vua Minh Mạng, Khâm thiên giám còn được ban cho nhiều dụng cụ quan sát thiên văn hiện đại hơn so với trước đó. Ba loại kính thiên văn như Chiêm Nhật Kính, Đại Thiên Lý Kính và Thiên Lý Kính được dùng để quan sát mặt trời, sao trời. Ngoài ra còn có các ống nhòm bằng đồng do người Pháp dâng tặng, một chiếc để trong cung vua, một chiếc để quan thiên văn sử dụng. Những thiết bị này giúp việc quan sát trở nên chính xác hơn, giảm bớt sự phụ thuộc vào cảm tính. Bên cạnh đó còn có bản đồ thiên văn, lịch nhật nguyệt và các dụng cụ đo gió, đo khí khác.

Tuy vậy, những dự báo thời tiết ngày ấy vẫn thường sai lệch. Thiên văn vốn là lĩnh vực huyền diệu, lại phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm và cách giải thích trong sách cổ, nên khó tránh khỏi nhầm lẫn. Có khi các quan không đoán được nhật thực, khiến vua phải xử phạt để răn đe.

Một trường hợp nổi tiếng xảy ra năm Tự Đức 28, khi nhật thực diễn ra nhưng Khâm thiên giám không tiên đoán được, Chánh giám Trần Văn Thừa bị đánh 60 gậy và phạt mất bổng lộc cả năm. Điều đó cho thấy, dù nỗ lực đến đâu, việc dự báo thời tiết bằng phương pháp truyền thống vẫn chỉ mang tính tương đối.

Bão Ragasa giật trên cấp 17, khả năng đổi hướng vào nước ta Thùy Linh16:15:13 21/09/2025So với đầu giờ sáng nay 21-9, bão Ragasa tiếp tục mạnh thêm 2 cấp, lên cấp 14-15, giật trên cấp 17 - cấp siêu bão.