Chữ dưới tượng Phật bà nghìn mắt nghìn tay, hé lộ danh tính người đứng sau bí ẩn

Ẩn mình dưới bệ tượng gỗ cao 3,7m tại Chùa Bút Tháp, 10 chữ Hán được khắc cách đây gần bốn thế kỷ đã hé lộ danh tính hiếm hoi của người tạc nên tuyệt phẩm Phật Quan Âm nghìn tay nghìn mắt.

Pho tượng được đặt bên trái tòa Tam Thế trong thượng điện, cao 3,7m, rộng 2,1m và dày 1,15m. Toàn bộ cấu trúc làm bằng gỗ, có thể tháo rời thành 1.080 chi tiết mà không cần sử dụng chất kết dính. Trên đỉnh đầu Quan Âm là hình tượng Phật A Di Đà, gợi nhắc tích xưa: khi Quan Âm vì quá lo nghĩ cho chúng sinh mà đầu nổ tung thành nhiều mảnh, chính A Di Đà đã dùng phép nhiệm màu ghép lại, tạo thành 11 khuôn mặt và 42 cánh tay lớn. Những cánh tay để trần mềm mại như đang thực hiện một vũ khúc, đồng thời mở rộng như muốn ôm trọn muôn loài vào lòng từ bi.

Phía sau lưng tượng là vầng hào quang lớn, gắn 952 cánh tay nhỏ xếp thành nhiều vòng từ 6 đến 14 lớp. Ở giữa mỗi bàn tay là một con mắt đen dài, biểu trưng cho trí tuệ và khả năng thấu suốt khổ đau của thế gian. Tượng ngồi trong tư thế hành đạo thư thái, vạt áo cà sa rủ xuống bệ, như phủ bóng che chở muôn loài. Dưới chân là hình tượng Tràng Ba Long Vương đội tòa sen, thuần phục nâng đỡ Quan Âm vượt biển cứu độ chúng sinh.

Điều đặc biệt nằm ở chính phần bệ tượng. Dưới bệ phía trước có khắc dòng chữ: "Tuế thứ Bính Thân niên, thu nguyệt, cốc nhật doanh tạo"; bên trái ghi: "Nam đồng giao thọ nam, Trương tiên sinh phục khắc". Đây là trường hợp vô cùng hiếm hoi trong truyền thống điêu khắc tượng thờ Việt Nam, bởi phần lớn các pho tượng cổ đều không lưu lại thời gian hay tên nghệ nhân sáng tác.

Dựa vào niên biểu và bia ký trong chùa, năm Bính Thân được xác định là năm 1656, dưới triều Lê Thần Tông. Như vậy, pho tượng được hoàn thành vào một ngày tốt mùa thu năm ấy, và người sáng tạo là một nghệ nhân họ Trương, thường được gọi kính trọng là "Trương tiên sinh". Chỉ vỏn vẹn mười chữ khắc ấy, hậu thế mới biết được danh tính người đã làm nên tuyệt tác.

Thân thế và sự nghiệp của Trương tiên sinh đến nay vẫn là khoảng trống lớn trong sử liệu. Không một thư tịch Hán – Nôm hay công trình nghiên cứu nào ghi chép thêm về ông. Chỉ tại vùng Thuận Thành, Tiên Du (Bắc Ninh) còn lưu truyền câu chuyện dân gian về quá trình thai nghén pho tượng.

Tương truyền, Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc là người sùng mộ Đạo Phật, từng có mối giao tình với nghệ nhân họ Trương, khi ấy làm chủ một xưởng mộc lớn ở Đông Kinh. Sau nhiều lần đàm đạo, bà đã gửi vàng bạc để ông thực hiện tâm nguyện tạc một pho tượng Quan Âm vĩ đại. Thế nhưng, Trương tiên sinh bỗng rời bỏ xưởng mộc, vào ẩn tu trong hang đá sâu trên dãy Nguyệt Hằng Sơn để suy nghĩ và hoàn thiện bản phác thảo.

Chín tháng sau, ông xuất hiện với dáng vẻ tiều tụy nhưng mang theo ý tưởng hoàn chỉnh về tượng Phật bà nghìn tay nghìn mắt. Hoàng hậu vô cùng mừng rỡ, cho triệu tập thợ mộc tài danh khắp nơi. Dưới sự chỉ đạo của Trương tiên sinh, sau chín năm lao động miệt mài và sáng tạo, pho tượng được hoàn thành vào mùa thu năm Bính Thân. Buổi khánh thành có sự chứng kiến của vua Lê Thần Tông, chúa Trịnh Tạc cùng đông đảo quan chức, tăng ni. Thiền sư Minh Hành làm lễ hô thần nhập tượng. Dân gian kể rằng hôm ấy trời trong xanh, giữa ban ngày xuất hiện hàng nghìn vì sao lấp lánh.

Không chỉ là báu vật quốc gia, pho tượng còn được thế giới ghi nhận. Tại một triển lãm tượng quốc tế ở Ấn Độ, tượng Quan Âm chùa Bút Tháp từng được trao giải cao, chỉ sau tượng A Di Đà của Ấn Độ. Năm 1958, Thủ tướng Ấn Độ Jawaharlal Nehru trong chuyến thăm Việt Nam cũng đã tới chùa Bút Tháp và bày tỏ sự thán phục trước công trình kiến trúc, điêu khắc đặc sắc này.

Gần bốn thế kỷ trôi qua, những gì liên quan tới Trương tiên sinh vẫn chỉ gói gọn trong mười chữ khắc và câu chuyện truyền khẩu. Thế nhưng, tác phẩm của ông đã trở thành niềm tự hào của nghệ thuật điêu khắc dân tộc, một di sản mang giá trị nhân loại. Việc tiếp tục sưu tầm, nghiên cứu về thân thế và sự nghiệp của người nghệ nhân họ Trương không chỉ là hành trình giải mã một bí ẩn lịch sử, mà còn là cách để tri ân xứng đáng tài năng và tâm huyết đã tạo nên một kiệt tác vượt thời gian.

Mắt rồng bất ngờ hiện ra giữa núi đá 1.000 năm tuổi, netizen đến nơi mới hết hồn Trần Mạn18:18:30 24/01/2026Hình ảnh địa thế kỳ lạ nằm giữa dãy núi đá có tuổi đời lâu năm đang được lan truyền khắp mạng xã hội thời gian gần đây khiến dư luận xôn xao. Nhiều người tìm đến tận nơi chiêm ngưỡng và thấy điều kỳ lạ.