Bí ẩn về ông Công ông Táo: Sự tích "một bà hai ông" và ngày 23 tháng Chạp là gì?

Cứ đến ngày 23 tháng Chạp hằng năm, trong mỗi gia đình Việt lại diễn ra một nghi lễ quen thuộc là lễ cúng ông Công ông Táo. Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm các vị Táo quân rời trần gian để lên thiên đình.

Nghi lễ tiễn ông Công ông Táo đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa truyền thống của người Việt, đặc biệt trong chuỗi nghi thức khép lại năm cũ, chuẩn bị đón Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ ông Công ông Táo là ai, vì sao lại có tới ba vị thần với hình thức "một bà hai ông", cũng như nguồn gốc của ngày 23 tháng Chạp trong tín ngưỡng dân gian.

Trong đời sống tâm linh, ông Công ông Táo là cách gọi quen thuộc để chỉ ba vị thần gắn liền với không gian sinh hoạt của con người. Ba vị này tương ứng với thần Đất, thần Nhà và thần Bếp – những yếu tố cốt lõi trong đời sống cư trú của mỗi gia đình. Dưới ảnh hưởng giao thoa văn hóa, hình tượng Táo quân của Việt Nam có nhiều điểm tương đồng với bộ ba Thổ Công, Thổ Địa và Thổ Kỳ trong Lão giáo Trung Quốc. Tuy nhiên, khi đi vào đời sống người Việt, các vị thần này đã được bản địa hóa, khoác lên mình những câu chuyện mang đậm màu sắc đạo lý, tình nghĩa và nhân sinh quan Á Đông.

Điều khiến nhiều người thắc mắc nhất chính là việc Táo quân không phải một vị thần đơn lẻ mà gồm ba nhân vật, trong đó có một người nữ và hai người nam. Để lý giải điều này, kho tàng truyện cổ tích và thần thoại Việt Nam đã lưu truyền nhiều dị bản khác nhau về sự tích Táo quân.

Bí ẩn sự tích "ông Công ông Táo"

Một trong những câu chuyện phổ biến nhất được ghi lại trong sách "Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam" của nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi là truyện "Sự tích ông đầu rau". Truyện kể về một đôi vợ chồng nghèo sống bằng nghề làm thuê. Cuộc sống tuy khó khăn nhưng họ yêu thương nhau sâu nặng. Khi nạn đói hoành hành, người chồng buộc phải rời quê đi xa kiếm sống, dặn vợ rằng nếu ba năm không trở về thì coi như đã chết.

Người vợ ở lại, trải qua nhiều năm chờ đợi trong tuyệt vọng. Sau bảy năm biệt tin, nàng chấp nhận tái giá. Trớ trêu thay, chỉ ít lâu sau, người chồng cũ trở về. Để không phá vỡ hạnh phúc hiện tại của vợ, người chồng cũ lặng lẽ ra đi rồi tự vẫn. Day dứt vì bi kịch, người vợ cũng tìm đến cái chết, còn người chồng mới, sau khi lo hậu sự, đã tự kết liễu đời mình để nhận lỗi.

Cảm động trước tình nghĩa sâu nặng ấy, Diêm Vương cho cả ba hóa thành ba ông đầu rau - ba hòn đất nung chụm lại thành bếp lửa - để mãi mãi được ở gần nhau. Đồng thời, họ được phong làm Táo quân, trông coi bếp lửa của mỗi gia đình nơi trần thế.

Trong khi đó, câu chuyện Thần Bếp được ghi lại trong sách "Lược khảo về thần thoại Việt Nam" cũng lý giải nguồn gốc "một bà hai ông" theo một cách khác. Theo truyện này, Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng nhưng không con cái, vì mâu thuẫn mà chia ly. Thị Nhi tái giá với Phạm Lang, còn Trọng Cao lang thang đi tìm vợ cũ. Một chuỗi bi kịch xảy ra khiến cả ba cùng chết trong ngọn lửa, và cuối cùng được Ngọc Hoàng cảm thương, phong làm thần Bếp để cùng trông coi việc bếp núc của nhân gian.

Ngày 23 tháng Chạp có ý nghĩa gì?

Theo quan niệm dân gian, sau một năm quan sát sinh hoạt, đạo đức và nếp sống của gia chủ, Táo quân sẽ lên thiên đình để báo cáo công - tội, thiện - ác. Ngày 23 tháng Chạp được chọn làm thời điểm "chầu trời", vì vậy trở thành ngày tiễn ông Công ông Táo phổ biến trong mọi gia đình Việt.

Về thời điểm Táo quân trở lại trần gian, không có một mốc thời gian hoàn toàn thống nhất. Quan niệm phổ biến cho rằng các Táo sẽ quay về vào ngày 29 hoặc 30 Tết, tùy theo tháng Chạp đủ hay thiếu. Một số cách hiểu khác cho rằng thời gian trở về phụ thuộc vào công việc của thiên đình, và con người không thể biết chính xác.

Có lẽ vì vậy, trong khi lễ tiễn ông Công ông Táo được thực hiện hoành tráng, thì lễ đón các vị thần trở lại ít phổ biến hơn. Dù được nhìn nhận dưới góc độ tín ngưỡng hay văn hóa, sự tích ông Công ông Táo vẫn phản ánh rõ nét cách người Việt gửi gắm những giá trị đạo đức, tình nghĩa vợ chồng, gia đình và lối sống qua các câu chuyện dân gian được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Muôn kiểu thả cá chép ngày ông Công ông Táo Member-15:40:09 20/01/2017Sau lễ cúng ông Công ông Táo ngày 23/12 âm lịch, người Hà Nội lại mang cá ra sông, ao hồ phóng sinh, tiễn ông Táo về chầu trời.