Bầu trời tháng 4 - 5: Đại tiệc ánh sáng của Mặt Trăng, "vài năm có một"

Trong dòng chảy của thời gian, bầu trời đêm luôn là một cuốn từ điển sống động, lưu giữ những câu chuyện văn hóa, tín ngưỡng và cả những quy luật vật lý kỳ diệu của vũ trụ.

Năm 2026 mở ra một chương đặc biệt cho những người yêu thiên văn học khi chứng kiến sự hội ngộ liên tiếp của ba hiện tượng trăng tròn đầy chất thơ: Trăng Hồng vào đầu tháng 4, tiếp nối bởi Trăng Hoa và kết thúc bằng Trăng Xanh vào cuối tháng 5.

Mở đầu cho chuỗi sự kiện này là sự xuất hiện của "Trăng Hồng". Theo các tính toán thiên văn, Trăng Hồng của năm 2026 sẽ đạt độ tròn tuyệt đối vào lúc 9 giờ 11 phút sáng ngày 2 tháng 4 (theo giờ Việt Nam). Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người mong đợi sẽ được chiêm ngưỡng một quả cầu màu hồng rực rỡ lơ lửng giữa hư không.

Tuy nhiên, cái tên này thực chất không mô tả màu sắc tự nhiên của vệ tinh Trái Đất. Nó là một di sản văn hóa từ những bộ tộc bản địa ở Bắc Mỹ. Đối với họ, Trăng tròn tháng 4 là tín hiệu của sự hồi sinh, trùng với thời điểm loài hoa dại Phlox subulata (thường được gọi là hoa rêu hồng hay thanh trúc hồng) bắt đầu nở rộ, trải thảm hồng khắp các vùng đồng cỏ rộng lớn. Bên cạnh cái tên lãng mạn đó, Trăng Hồng còn được biết đến với những danh xưng mộc mạc nhưng đầy sức sống như "Trăng băng tan" hay "Trăng khơi dòng" – mô tả thời khắc những dòng sông băng nứt vỡ sau mùa đông dài; hay "Trăng đâm chồi", "Trăng cỏ đỏ" để ca ngợi sự trỗi dậy của thảm thực vật.

Dù thực tế Mặt Trăng vẫn giữ màu xám bạc đặc trưng, người quan sát tại Việt Nam vẫn có cơ hội ngắm nhìn một "Trăng Hồng" đúng nghĩa nhờ vào những hiệu ứng vật lý kỳ thú. Khi Mặt Trăng còn ở vị trí thấp gần đường chân trời vào lúc hoàng hôn, ánh sáng của nó phải đi qua một lớp khí quyển dày hơn nhiều so với khi ở đỉnh đầu. Lúc này, hiện tượng tán xạ Rayleigh sẽ xảy ra: các phân tử khí quyển tán xạ những bước sóng ngắn như xanh lá cây và xanh lam, chỉ cho phép các bước sóng dài như đỏ và cam đi qua. Kết quả là Mặt Trăng sẽ khoác lên mình một lớp áo phớt hồng cam dịu nhẹ.

Đi kèm với đó là "ảo ảnh Mặt Trăng" – một sự đánh lừa của não bộ khi chúng ta so sánh đĩa trăng với các vật thể cố định như tòa nhà, ngọn cây hay dãy núi phía xa, khiến nó trông có vẻ to lớn và lộng lẫy hơn bình thường. Đặc biệt trong đêm Trăng Hồng này, một "người bạn đồng hành" rực rỡ là ngôi sao Spica (sao Giác) – ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Xử Nữ – sẽ xuất hiện ngay bên dưới Mặt Trăng, tạo nên một bức tranh thiên văn tuyệt mỹ.

Ngay khi dư âm của Trăng Hồng vừa dứt, bầu trời tháng 5 lại tiếp tục chiêu đãi chúng ta bằng một hiện tượng khác mang tên "Trăng Hoa". Lần trăng tròn này sẽ đạt đỉnh vào lúc 0 giờ 23 phút ngày 2 tháng 5 theo giờ Việt Nam. Tên gọi này bắt nguồn từ việc tháng 5 là thời điểm mùa xuân đạt đến độ chín muồi nhất, khi muôn hoa đua nhau khoe sắc rực rỡ nhất trong năm ở bán cầu Bắc. Đối với những người quan sát tại Việt Nam, thời điểm trăng tròn vào đêm muộn ngày 2 tháng 5 là cơ hội vàng, bởi khi đó Mặt Trăng nằm ở vị trí rất cao trên thiên đỉnh, ánh sáng sẽ trở nên trong vắt, không bị nhiễu bởi bụi bẩn hay sương mù gần mặt đất.

Điều làm cho tháng 5 năm 2026 trở nên thực sự hiếm hoi chính là sự xuất hiện của "Trăng Xanh" vào ngày 31 tháng 5. Theo quy luật thông thường, mỗi tháng dương lịch chỉ có một lần trăng tròn vì chu kỳ của Mặt Trăng kéo dài khoảng 29,5 ngày. Nhưng khi lần trăng tròn đầu tiên rơi vào ngay những ngày đầu tháng (như ngày 2 tháng 5), thì lần trăng tròn tiếp theo sẽ kịp xuất hiện vào ngày cuối cùng của tháng đó. Đây chính là định nghĩa của "Trăng Xanh" theo lịch dương – một sự trùng hợp ngẫu nhiên về thời gian chứ không phải sự biến đổi về sắc thái ánh sáng. Cụ thể, vào lúc 15 giờ 45 phút ngày 31 tháng 5, Mặt Trăng sẽ đạt độ tròn tuyệt đối lần thứ hai trong cùng một tháng.

Sự xuất hiện của Trăng Xanh nhắc nhở chúng ta về sự sai lệch thú vị giữa lịch âm và lịch dương, cũng như sự kỳ diệu của các chu kỳ vũ trụ. Thành ngữ tiếng Anh "Once in a blue moon" (Cực kỳ hiếm khi xảy ra) đã nói lên tất cả: không phải năm nào chúng ta cũng có cơ hội đón hai lần trăng tròn trong một tháng. Dù không thực sự chuyển sang màu xanh lục hay lam (trừ khi có các vụ phun trào núi lửa lớn tạo ra bụi mịn đặc biệt trong khí quyển), nhưng Trăng Xanh vẫn mang một sức hút tâm linh và thẩm mỹ vô cùng lớn.

Điều gì đang chờ 4 phi hành gia sứ mạng Artemis II ở 'vùng tối' Mặt Trăng? Thu Hằng05:14:54 02/04/2026Trong giai đoạn này, Orion sẽ tách khỏi tầng trên của tên lửa và thực hiện các thao tác tiếp cận lại - một vũ điệu không gian phức tạp, được điều khiển thủ công. Đây là bước thử quan trọng cho mục tiêu của Artemis 3: ghép nối tàu với module hạ...